gure hizkuntzaren irakaskuntzarako sare soziala

Erdarakadak

Maite Goñik erdarakadak lantzeko online ariketa sorta aurkeztu digu gaur Euskaljakintzan. Ondo ulertu badut berak eta bere ikasleek egindakoak. Ondo kurratua, beti bezala.
Hala ere, ariketak ikusten (eta egiten) hasi, eta erdarakaren kontzeptua zelako labaina izaten den hasi naiz pentsatzen.
Gauzatxo bat eskatuko dizuet, irakurri edo egin ariketak, eta ikus dezagun erdarakada zer den eta zer ez den denok berdin pentsaten dugun.
Eta jakina: erdarakadak zuzendu beharrekoak dira? Noraino? Zer uste duzue?

Partekatu

▶ Erantzun honi

Eztabaida honen erantzunak

Lotura iraunkorra Ainhoa Ezeiza(r)en erantzuna urtarrila 28, 2009(e)n. Ordua: 2:22: Maite, baina noiz egin duzu? Jesuuuuss!!!

Nik neronek, irizpide zientifikoetan oinarritu gabe esan nahi dut, bi multzo egiten ditut erdarakadetan:
- Morfosintaxiari eragiten diotenak
- Lexikoari eragiten diotenak

Morfosintaxiari lotutakoak larriagoak iruditzen zaizkit, hizkuntzaren bihotzari eragiten zaion ezpatakada. "hasten naiz?" erakoak. Jakina, honetan mailak daude eta Euskaltzaindiaren eskuliburuetara jotzen dut testuak formalak eta jasoak direnean, gainerakoan gramatikaren interpretazio malgua-edo egiten dut.

Lexikoan ere, bereizketa egiten dut:
- Ezjakintasunagatik egiten direnak, hiztegi faltagatik. Hauek hizkuntza garatuz murrizten dira, euskara testuinguru gehiagotan erabiliz batez ere edo testuinguru euskaldunagotan murgilduz

- Gizarte-inguruaren eraginez egiten direnak. Hiztunak badaki erdarakada dela, batzuetan izan ere badu euskarazko ordaina, baina ordain hori ez zaio egokia iruditzen testuinguru horretan. Egokitasun horren arrazoiak K. Amonarrizek hainbatetan aipatutakoak dira, apropos jarri duzun "ongi kurratua" esapidea bezala. Inork ez du zalantzan jarriko badakizula hori bestela adierazten, baina kontzienteki erabaki duzu hori erabiltzea. Eta denok dakigu kasu honetan ez dizugula zuzenketarik egin behar.

Dena dela, azken urteotan (haurra ikastolan... D ereduan hasi denetik hain zuzen ere) desentsibilizazio-prozesu bortitza jasaten ari naiz egunero entzuten ditudanak entzunda: "zergatik ematen dit gana" (gogoak ematen didalako), "nahi det jolastu a lego" (legora jolastu nahi dut) eta abar. Gaztelaniaz egiten dituen euskarakadek soilik kontsolatzen naute ;-); ▶ Erantzun honi

Lotura iraunkorra Benito(r)en erantzuna urtarrila 28, 2009(e)n. Ordua: 16:55: Hausnarketa Wazemank-ekoen laguntzarekin ilustratuko dugu:; ▶ Erantzun honi

Lotura iraunkorra plisti-plasta(r)en erantzuna urtarrila 28, 2009(e)n. Ordua: 20:51

Lausoa da oso erdarakaden kontu hau. Ondo bereiztu behar da zein den mailegua (hizkuntzari ekarpena egiten diona) eta zein erdarakada (landare eta animalien kasuan gertatzen den bezala, jatorrizkoa suntsitzen duen espezie inbaditzailea). Hala ere, bereizketa hori ez da beti argia, batik bat hizkuntzaren eboluzio naturala errespetatu behar dugula kontuan izanik, arauzalekeria zorrotzean -garbizalekerian- erori barik. Kezkatzen nauten hiru kontutxo aipatuko ditut:

Interlingua. Irakasleok sarritan aldatu behar izaten dugu gure hizkuntza maila, ikasleen hizkuntza mailara egokitzeko. Euskara ulergarriago batean aritzeko, ia ezinbestez, hurbiltzen dugu gure euskara ikaslearen euskarara eta zenbaitetan erdarara. Ikaslearen eta irakaslearen arteko hizkuntzaren kontaktu-gune horretan erdarakada franko bizi dira eta zail egiten da, gainera, horri gero buelta ematea. Uste dut berdin gertatzen dela ikastetxeetako jolaslekuetan ere, umeen artean ere honelako interlingua bat sortzen dela, alegia.

Euskaldun filologoak. Euskaldun askok (neuk lehenengo eta behin) sasifilologotxo bat daramagu barnean. Adibidea jarriko dut. Gaztelerak (honek ere okerreko bidetik) 'móvil´ hitza hedatzen du, bada, lehenengo boladan 'mugikorra' hitza abiatzen dugu eta gero, okerraz jabetuta, sekulako hitz andana: sega-potoa, sakelako telefonoa, sakelekoa, eskuko telefonoa... dispertsioaren dispertsioz, tramankulu horri nola deitu ere ez dakigula. Ordezka dezagun lehenengo ganorazko hitz batez, eta etorriko dira beranduago sinonimoak, beharrezkoak badira. Kontuan izan gazteleraz hitz bakarra (móvil edo celular, kontinenetearen arabera, erabiltzen dutela gehienbat).

Erreferentzia falta. Behin baino gehiagotan esan dut, egun euskarak duen gabezia handienetako bat erregistro informalean dagoela. Hizkuntza akademikoegia bihurtu dugula euskara, alegia. Honek ia erreferentzia gabe utzi gaitu. Moderno, 'grazioso' edo 'bizi' aritu nahi dugunean, erdarakadak erabiltzen ditugu barra-barra. Erregistro informalean aritu nahi dugunean, erdara dugu erreferentzia nagusi (umeek, gazteek eta baita ez hain gazte garenok ere). Gazteei dagokienez, gainera, jakina da talde bakoitzak, tribu bakoitzak, bere hizkuntza propioa (jargoia) sortzen duela baina gazteleraren kasuan gazteleratik bertatik eratorria hein handi batean eta euskararen kasuan, berriz, gehienetan erdaratikoa. Nire ustetan erregistro informalaren garapenean dago gakoa (hizkuntza larrekoan, alegia). Hementxe jarri beharko genuke termometroa zenbaitetan, hizkuntzaren osasunaren berri izateko.

Egia da erdarakadena hizkuntza guztietan gertatzen den fenomenoa dela, eta tentuz jokatu behar dugula gehiegikeriarik ez egiteko baina egia da, halaber, zenbat eta ahulagoa izan hizkuntza orduan eta arriskutsuagoak direla erdarakadak. Berriro ere diot neurriz jokatu behar dugula, estrategikoki: arau apur batzuk eta eredu garbiak erabiliz baina, batez ere, mundu erreferentziala nabarmen aberastuz.

▶ Erantzun honi

Lotura iraunkorra Benito(r)en erantzuna urtarrila 29, 2009(e)n. Ordua: 2:36: Gustatu zait hasierako konparazio hori, espezie inbaditzaileena. Hizkuntza kontuetan hala ere zaila da bereizten kanpotik datozen espezieak noiz diren inbaditzaileak eta noiz aberasgarriak.
Bestalde, esango nuke euskararen irakaskuntzan inon baino gehiago dagoela hedatuta erdararekiko izua. Zenbat bider erantzun diogu ikasle baten "nola esaten da?" bati guk erabiltzen ez dugun berba batekin? Bai, alderantziz eginez gero beste gauza bat gerta daiteke: ikasleak gure hizkuntzaren ezagutzaz duda egitea. Zeuk eman duzu adibidea: "Nola esaten da "móvil" euskaraz?". Nola esaten duzue zuek? Nik neuk %80an "mobila". Zer erantzungo zeniokete/erantzuten diozue galdera horri?
Filologoena dela eta, beste galdera bat: hizkuntzaren inguruan ez dugu psikolasto gehiegi egiten euskaldunok?; ▶ Erantzun honi

Lotura iraunkorra betizu(r)en erantzuna otsaila 1, 2009(e)n. Ordua: 13:54: Ea artikulu hau gustuko duzuen. Ez adiorik.

http://biblioweb.sindominio.net/escepticos/alarmas.html; ▶ Erantzun honi

Lotura iraunkorra betizu(r)en erantzuna otsaila 1, 2009(e)n. Ordua: 13:59: http://www.yachay.com.pe/especiales/idioma/entrevistas/miquel_pueyo...

eta beste bat; ▶ Erantzun honi

Lotura iraunkorra Benito(r)en erantzuna otsaila 2, 2009(e)n. Ordua: 4:13: Eskerrik asko, Betizu. Gustuko bai, interesgarriak, Fernandoren egiak diruditen gauzak, baina gutxitan entzun-irakurtzen direnak asko: Hizkuntz-zuzentasunaren inguruan dabilen autoritarismo eta aurreiritzi sozial eta kulturalak, eta hizkuntza eta hizkuntza hori erabiltzen duen komunitatea-gizartearen artean bereiztu beharra. Zuzentasuna eta hizkuntzaren garbitasuna ikuspegi soziokulturalaren fruitu omen dira, hizkuntzaren berarenak baino areago. Tonoa apur bat softwarelibreroa akaso, baina betiko akademizismoa baino nahiago dut aukeran.

Dena dela, gauza pare bati emango nieke buelta gehiago.

Batetik, erdarakaden asunto honetan argi dago hizkuntzatik haragoko irizpideak erabiltzen ditugula sarri. Seguruenik idazki horren egileek "Esto nos muestra que el criterio de corrección, el hablar bien, no es más que un criterio ideológico compuesto por múltiples valores como podrían ser el tradicionalismo, el clasismo, el machismo, el nacionalismo, etc." pasartean esandakoaren harira nazionalismo edo tradizionalismoarekin lotuko lituzkeenak.

Baina, beste pasarte honi jarraituta "La lengua, pese a quien pese, es una construcción colectiva, un bien común cuyos cambios ``varían con la dirección del viento'' (Darwin), no son obra de intelligentsia alguna, y su adquisición es una cualidad biológica de la especie humana, no una prebenda del Gran Hermano.", hizkuntza hiztunek eurek ezartzen duten sistema ere bada, eta sistema horrek arauak ditu, arau horiek beti bedeinkatuta egon ez arren. Hau da, euskara hizkuntza bat bada, euskaldunek sistema hori eraiki eta etengabe egokitu dutelako da.

Egia da hizkuntza ez dela sistema estatikoa, eta -gustatu zait ideia hori- aberastasuna akaso etengabeko bilakaera horretan dagoela, baina bateko, etorri berriarentzat beti izango da ulertu, ezagutu eta egokitu beharreko sistema bat (hori da ikastea azken batean, ezta?), hiztunek ezarri dutena, nahiz eta berak ere -hizkuntz komunitatean hartzen duen pisuaren arabera beti ere- eraldatze horretan partaide izateko aukera izango duen. Eta besteko, hiztun gazteak eraldatzen horren azken eragilea izango da beti, eta aurrekoek ezarritakoa hartuko du beti oinarri. Dena dela, eraldatze horretan faktore garrantzitsua dago, eta gaztelaniak berak ere sentitzen du: kultura indartsu eta dinamikoak daude munduan eta haiexek pisu eta bizitasun horren ondorioz, beste kulturetan eragiten dute, eta ondorioz, haien hizkuntzetan. Euskararen kasuan, argi dago gure inguruko erderen atzetik geu baino komunitate indartsuago, handiago eta dinamikoagoak daudela, eta gurekin dute etengabeko hartu-emana gainera, beraz, euskaran eragin handia izatea normalena izan beharko luke. Normala esan dut, ez onargarria, hori bestelako parametroetan kokatu behar da.

Bigarren ideia dator ondorioz.

"La transferencia lingüística, generalmente léxica, responde a situaciones socio-culturales determinadas. El que se produzca de modo masivo puede ser debido a varias causas pero, excluidas aquellas situaciones de estrés sociolingüístico intenso, la causa más normal es la de un gran dinamismo en campos determinados por parte de una cultura."

Eta ez da hori hain zuzen ere gaztelania eta euskararen arteko aldea: "estres soziolingistikoa"? Kritikatzen dituzten gaztelaniaren defendatzaile horiek ere ez dute gaztelaniaren beraren existentzia arriskuan ikusten, gehienez haren garbitasuna, jatortasuna edo tradizio linguistiko bat. Guk, ordea, hizkuntzaren eta hizkuntza horrekin batera dagoen komunitatea eta kultura bera ikusten dugu arriskuan, kutsadura edo esentziaren galera batzuk baino erabateko asimilazioa daukagu gainean. Ez euskara lohitzea soilik, gehiago "hizkuntza" ez izatea baino, hiltzea, eta ondorioz gu geu ere komunitate modura desagertzea. Komunitate horren komunikazio tresna galdu, eta komunitatea desegituratzea.

Erdarakaden buruhauste hau akabuan hortik etor daiteke. Ardura handiagoa eragiten digu hizkuntzaren erosioak neurri batean. Eta sarritan birus horren kontra itsutzen gara, baina artikulu horretan adierazten den bezala, birus horren kontra aritzeak ez dezala ekarri gorputzaren geldialdia, hau da, euskara komunikaziorako tresna da azken batean, eta hizkuntza garbitzearren ez dezagun komunikazioa zurrundu eta oztopatu. Alegia, ez dadila hau gertatu: "La paradoja es que quienes se erigen en Defensores del Idioma son quienes más perjudican, no a la lengua (difícilmente podrían hacerlo), sino a sus hablantes".; ▶ Erantzun honi