IZAN EZIK eta KENDUTA "DEMONIOA"

[igor]

Aupa zuek!

Tira, orain arteko ahalegin guztiak alferrikakoak izanda ere, ea oraingoan zalantza madarikatua dagokion tokian ipintzen dudan. Espero dut nire ezjakintasun teknologiak zuen patxada eta bakea lar izorratu ez izana, baina zurea batez ere, On Benito.

Hona duda andana:
Zein alde dago KENDUTA eta IZAN EZIK formen artean?
Forma jatorra da KENDUTA hori? Balekoa? Vade retro satanas? Berdin-berdin erabiltzen dira biak? Zuzenak dira ondoko esaldi guztiak? a) Niri izan ezik, gainontzekoei / beste guztiei dirua falta zaie b) Niri kenduta, gainontzekoei dirua falta zaie. c) Ni kenduta, gainontzekoei dirua falta zaie.

EGA taldean sortutako zalantza andana da, eta erabili eta begiratu ditudan berridazketen soluzioetan denetarik ikusi ahal izan dut. Dena dela, eta nik ikusitakoaren arabera, badirudi KENDUTAren aurrean NOR kasua nagusitzen dela gaurko prosan- beste esaldiaren deklinabide-marka edozein izan arren-, IZAN EZIK araututako formarekin gertatzen ez den bezala. Horrexek berak nahasten nau: IZAN EZIK araututa egonda, zer demontre gertatzen da bere baliokide izan daitekeen KENDUTA formarekin? Zein deklinabide-kasuk lagundu beharko luke?

Nik neuk ez dakit, eta ez daukat batere argi. Maitek DEKLINABIDEA ETA KAKOTXAK eztabaidan dioenarekin ados nago -aupa Maite! -, hau da, KENDUTA forma hori ez dela oso jatorra izan behar, antza; eta erabiltzekotan, IZAN EZIKen antzera erabili beharko genukeela, ezta? Maite? Hala ere, erabilerak batzuetan aurkakoa adierazten duela ematen du. Duda Euskaltzaindiaren Jagonet zerbitzura bidali eta erantzunaren zain nago. Eta horren zain jarraitzen dut. Eta zain darrait. Aiduru, itxaroten... Ea zuetako batek aurre hartzen dion Jagonet zerbitzuari. Ez da gaitza izango.

[Maite]

Aupa, Igor! Ba, niri ere jakin-mina erabat piztu zait! Erantzuna jaso bezain laster, hementxe kopiatu eta itsatsi, e! :-)

[Benito]

Nik neuk ere entzunda dauzkat halakoak: "Niri kenduta denei ekarri die zeozer" edo "Etxean kenduta, leku guztietan topatzen dut". Inguruan behintzat nahikoa zabaldu den forma dela esango nuke. Ez dirudi oso "jatorra", eta erregistro kolokialetan baino ez da agertzen gehienetan.
Orain, betiko galdera: "eta ikasleei zer esango diegu? Txarto dagoela?".
Ni horrelako kasuetan ez naiz ausartzen "bai" edo "ez" borobil batekin erantzuten. Alde batetik, ez da oso "garbia" eta ez nuke gomendatuko, idatzizko testuetan eta erregistro formaletan batez ere, baina, beste aldetik, ez dut uste errealitatea ezkutatzen ere ibili behar dugunik. Arazoa ikasleari errealitate guztia erakutsita etor dakiokeen izu-ikara izan daiteke, ala ez?

[Otto]

Zure erantzuna irakurrita, esango nuke boleto asko dituzula Euskaltzaindiaren hurrengo eserlekua hartzeko. Ze euren moduan erantzuten baituzu: ez dago erabakirik, nik neuk honela egingo nuke....

[Benito]

Eta zelakoa izango litzateke Euskaltzaindiaren erantzun ideala orduan, espero genukeena?

[Otto]

Honakoa, esaterako:

"Tradizioari erreparatuta, "Niri kenduta denei ekarri die zeozer" edo "Etxean kenduta, leku guztietan topatzen dut". Mendebaldean, behintzat, nahikoa zabaldu den forma dela esango genuke. Hala ere, ez dirudi oso "jatorra", eta erregistro kolokialetan baino ez da agertzen gehienetan.
Beraz, ondokoa da Euskaltzaindiaren erabakia:

Euskaltzaindiak ez du erabakirik hartu KENDUTA eta IZAN EZIKen erabileraren inguruan."

[Benito]

Barkatu, aurreko galderan okerreko berba erabili dut.
"Zelakoa izango litzateke Euskaltzaindiaren erantzun ideala orduan, desiratuko, nahi eta amestuko genukeena, geure espektatiba guztiak asebeteko lituzkeena eta mundua lehen baino hobea dela pentsaraziko ligukeena?"

[Otto]

Beraz, ondokoa da Euskaltzaindiaren erabakia:

Euskararen idatzizko eta ahozko tradizioa zaintzearren, erabil bedi IZAN EZIK, salbuespenak adierazi nahi direlarik. Guztiz baztergarriak dira, beraz, KENDUTA eta halako erabilerak, inolako arrazoi barik beste hizkuntza batzuetatik eratorriak.

[plisti-plasta]

Nire ustetan erabilgarria da 'kenduta' forma. Begira bestela euskararen corpusean edota ereduzko prosan. Hainbat eredu dituzue hor.

[Aitor E.]

Ez neukan talde honetan sartzeko asmorik leku gehiegitan ez aritzeko, baina "Kenduta" honen eztabaidak zirikatuta, sartzea erabaki dut.
Plisti-k eskainitako bidean barrena, ereduzko prosan sartu eta makina bat adibide aurkitu ditut bertan. Kirol arloko esparrura mugatu naiz eat hara non eztabaida honetan aurkeztutako bi aukerak ikusi ditut gauzatuta.

Batzuetan, "KENDUTA"k "IZAN EZIK"ek bezala jokatzen du; hau da, bigarren sintagmako deklinabide kasu berarekin:
"Armstrongek ez du hutsik egin; besteek, CSC taldeAK KENDUTA, bai"
"TKEn bigarrentxandan aritu behar izan du, Castroko urteurrenekoAN KENDUTA"

Beste batzuetan, "KENDUTA" NOR kasuan doa, bigarren sintagmakoa zein kasutan doan kontuan izan gabe:

"AstilleRO KENDUTA, beste klub GUZTIEK etxean estropada kaskarrak egin dituzte."
"ZuberoA KENDUTA, gainerako taldeEK badute talderen bat lehian."
"Gaizki jokatu ditugun hiru partidA KENDUTA, beste guztiETAN txukun ritu gara."

Zer ondorio atera daiteke?

- Araua ez dago argi eta bakoitzak ahal duena egiten du.
edo
- "KENDUTA hori zentzu literalean hartzen denean (hau da, gaztelaniaz "quitando", "exceptuando" ulertuko bagenu bezala), orduan NOR kasua erabiltzen da.
Kontua da ia esaldi guztietan dagoela "KENDUTA" horren interpretazio bikoitza egiteko aukera. Hau da, lehenengo multzoko esaldi bat hartu, bigarren erabilera-modua eman eta ez litzateke ezer gertatuko. Adibidez:

"TKEn bigarrentxandan aritu behar izan du, Castroko urteurrenekoA KENDUTA" Ala bai?

Nire behin-behineko ondorioa: KENDUTA beti erabil daiteke NOR kasuan, eta batzuetan bakarrik IZAN EZIK bezala; hau da, ondoko izen sintagmaren deklinabide-kasua errespetatuta.

[igor]

Argi dago erabili, erabili egiten dena, eta neu ere euskararen corpusean edota ereduzko prosan adibide bila ibilia naiz; baina kezka bestelakoa da. Aitorrek dioenaren ildotik, badirudi batzuetan modu batean erabiltzen dela, eta besteetan beste modu batean. Zein da, bada, erabilera zuzena? IZAN EZIK arautua dago; KENDUTA, ostera, ez. Zelan erabili behar dugu? Barra librea dago, ala? Nik Euskaltzaindiaren erantzunaren zain jarraitzen dut. Beharbada, geure modura ibiliko dira, corpusean gora eta behera. Baietz erantzun corpusari kasu egiteko eta KENDUTA delakoak askotariko erabilerak dauzkala, eurek araua eman artean, behintzat. Garagardotxo bat jokatu nahi?

[plisti-plasta]

Oxala gomendioa eta barra librea egongo balitz (beti ere erabilera arduratsua eginez, jakina). Arauak seguritatea ematen digu irakasleoi baina euskara preso hartzen du (ez dakit ez garen beste garbizalekeria batean aurrean). Horretan, ados nago gauza askotan Mikel Hernandez Abaituarekin . Begira zer dioen: Gauza jakina da Euskaltzaindiak lan asko eta ondo egiten duela euskara batua finkatzeko ahaleginean. Ez da zeregin erraza. Euskararen erabiltzaileak gara gaizki ari garenak Euskaltzaindiaren erabakiak hain erraz onartzeagatik. Gure akademiaren lana beti izan da “gomendioak” ematea, etengabe aitortu izan duen legez, eta gomendioak ez dira begiak itxita eta eztabaidatu gabe onartzeko modukoak beti. Agian nahastuta gaude Euskaltzaindiak gomendioei “arau” hitza aplikatu dielako azkenean bere fitxa-karpeta handietan, baina ez da Euskaltzaindiaren errua guk haren gomendioak dogma bihurtzea.
Pello Esnalek ere , ñabardurak ñabardura, antzeko zerbait dio: Euskal gramatikari buruz bi uste oker bezain gaizto daude euskaldunon artean: batetik, arautzen duena baino gehiago arautzen duela eta, bestetik, zenbait hizkuntza-baliabideren erabileran (esaterako, testu-antolatzaileen eta hitz-ordenaren erabileran) nahikoa dela arau gramatikalak betetzea.
Bai, bai... badakit eztabaidatik aldendu egin naizela baina ni neu gomendioarekin eta garagardoarekin konformatzen naiz.

[igor]

Tira, Plisti, guztiz konforme. Alkoholak eta arauek erabilera arduratsua behar dute, bestela galbidera garamatzate; baina ni EGA talde batean nabil, ikasleen eta euren galderen menpe, preso. Eurek zera galdetzen didate: hau ipintzen badut, berridazketa txarto dago, ezta? Eta nik zentzuzkoena erantzuten ahalegintzen naiz, baina zentzuzkoena ez da beti zuzena edota zuzenena izaten eta borroka horretan nabil. KENDUTArekin horixe bera gertatu zait, eta erantzuna zentzuzkoena izan da. Eztabaida honetan esandako guztia esan diet. Zer gertatuko litzateke, ostera, ikasleetako batek EGAko idatzizkoa KENDUTA txarto erabiltzeagatik gaindituko ez balu? Erabilera zuzena bakarra delako-edo. Ai, Plisti, zelakoa litzateke geure bizitza araurik gabe? Hona aurrekoan topatutako olerkia, ez dakit hementxe berton edo beste tokiren batean topatu nuen.

GAIZKI HITZ EGITEKO PREMIA
(Hedoi Etxarteren Suzko liliak irakurtzen aritu ostean)
Gaizki hitz egin nahi dut,
gaizki hitz egiteko premia dut,
ilun, nahasi, zatar,
itxuratxarki, agramatikalki,
inklarki, moldegabeki.
Baina ezin dut gaizki hitz egin.
Oldartu egiten zaizkit
hitzak, sintagmak, perpausak,
orden zintzo baterantz; agerian ez
bada, ezkutuan, harmoniarantz.
Bere onerako izango dela
jakinagatik ere, ezin diot
hizkuntzari nahita eraso.
Neure mihia labana batez
zauritzea bezain zaila zait.
Ahaleginak eta bi jota ere
ezin dut gaizki hitz egin,
ilun, nahasi, zatar,
itxuratxarki, agramatikalki,
inklarki, moldegabeki,
desordenatuki, desafinatuki,
zopasanoki, nahastimahastiki,
zorolerdoki, trapuzikinki.
A, a, a, a, atranketinoledubrekulia…!
Ez, ez. Ez da hori, ez da hori.
Juan Luis Zabala